زبان ترکی

مورخان و جغرافی‌دانان فراوانی درباره رواج زبان آذری کهن در آذربایجان پیش از فراگیری زبان ترکی سخن گفته‌اند. همچنین منابع از رواج گسترده زبان پهلوی در آذربایجان سخن گفته‌اند. در رساله‌ای از روحی انارجانی آشکارا اصطلاحات زبان آذری کهن آمده است و همام تبریزی، پیش از فراگیری زبان ترکی، اشعاری به زبان کهن ایرانی سروده است.

مهم ترین منابع درباره روزگار نخستین شکل‌گیری هویت تُرک‌ها، رویدادنامه‌های امپراتوران چین است و هویت تورک، نخستین بار از آمیختگی چند گروه از جمله قبایل «آشینا» در حوالی مغولستان و چین پدید آمد. این قبیله‌ها در غرب ایالت «شانسی» چین می‌زیستند و در پیکارهای چینیان با هون‌ها در سده چهارم میلادی شرکت داشتند. در دوره‌های باستانی، تورک‌ها شبیه به ساکنین ترکستان چین کنونی بودند. این مردمان در همان عهد باستان توانستند فتوحات نسبتا زیادی را انجام دهند و خود را در سطح جهانی معرفی کنند. آنها اتحادی تشکیل دادند که از آن با نام‌هایی مانند خاقانات تورک و یا خانات گوک‌تورک یاد می‌شود.

اصولاً در مفهوم زبان‌شناسی چیزی به نام «زبان با قاعده تر» نداریم که مبنای مقایسه قرار گیرد و زبانی بر اساس قواعد یا تعداد افعال، رتبه بهتری را نسبت به زبان‌های دیگر کسب کند. هیچ موردی برتری زبان ترکی به فارسی و بالعکس را اثبات نمی‌کند. به گفته همه پژوهشگران زبان فارسی ریشه هند و اروپایی دارد و نه عربی (خود زبان عربی ریشه سامی دارد).