جشن شهریورگان، یادبودی از پادشاهان خوشنام ایران‌زمین

از منابع کهن می‌توان دریافت که جشن شهریورگان از دیرباز با پادشاهان و فرمانروایان خوشنام و پشتیبان آیین زرتشتی پیوند داشته است و گرامیداشت شهریور، در کنار مفاهیمی چون شهریاری نیک و آبادانی، با یادکرد از شاهانی همراه بوده که در نگاه ایرانیان از آیین و کشور پشتیبانی کرده‌اند.

همچنین آیین‌هایی مانند برافروختن آتش از رسوم این جشن باستانی بوده است. شهریور یکی از امشاسپندان است و به معنای پادشاهی آرزو شده می‌باشد.

در کتاب چهارم دینکرد، به مناسبت ذکر شهریور، از شاهان پشتیبان دین مزدیسنی (آیین زرتشتی) نام برده شده است. نخست از گشتاسب یاد می‌شود؛ پادشاهی که زردشت در زمان او دین آورد. سپس از بلاش اشکانی نام برده شده است که پس از پراکنده شدن اوستا و زند به دست اسکندر، دستور داد آنچه از این کتاب‌ها به صورت مکتوب یا سینه‌به‌سینه باقی مانده بود، گردآوری شود. پس از او نیز از اردشیر بابکان یاد شده که به تنسر دستور داد آنچه از این کتاب دینی پراکنده بود، در دربار گرد آورد (ن.ک: تفضلی، ۱۳۸۹: ص ۱۳۳).

از این نوشته می‌توان دریافت که یادکرد و گرامیداشت شهریور، با یاد پادشاهانی همراه بوده که در سنت زرتشتی به عنوان فرمانروایان نیک و پشتیبان دین شناخته می‌شدند؛ از همین رو، پیوند شهریور با مفهوم شهریاری نیک و پادشاهان خوشنام، در منابع کهن جایگاه قابل توجهی دارد.

در بندهش درباره شهریور چنین آمده است:

شهریور را خویشکاری شفاعت درویشان کردن است پیش هرمزد [اهورامزدا]. سالاری را بن همه از شهریور است که شهرور (نیز) خوانده شود که گزارش (آن) شهریاری به کامه است. از آن جا که او را (در) گیتی فلز خویش است... (بندهش، ۱۳۹۵: ص ۱۱۲)

ابوریحان بیرونی از قول زادویه گزارش می‌دهد که این روز را «آذر جشن» می‌نامیدند و آن را جشنی برای آتش‌هایی می‌دانستند که در خانه‌های مردم افروخته می‌شد. همچنین بیرونی درباره پیوند شهریور با فلزات و جواهر نوشته است:

شهریور فرشته‌ای است که به جواهر هفتگانه که طلا و نقره و دیگر فلزات که قوام صنعت و دنیا و مردم بدان است موکل است (بیرونی، ۱۳۸۹: ص ۳۳۶).

نگاه کنید به:

جشن شهریورگان؛ جشن آتش و زندگی

با توجه به مواردی که یاد شد، می‌توان گفت جشن شهریورگان در منابع کهن با مفاهیمی چون شهریاری نیک، پادشاهان خوشنام و پشتیبان دین، فلزات و جواهرات، یاری رساندن به تهیدستان و برافروختن آتش پیوند دارد.

این پیوند میان شهریور و پادشاهی نیک، به‌ویژه در یادکرد از گشتاسب، بلاش اشکانی و اردشیر بابکان، جلوه آشکارتری می‌یابد و جایگاه این جشن را در فرهنگ ایرانی بهتر نشان می‌دهد.