اشکانیان

پارت‌ها، مانند پارس‌ها، مادها و... خود را ایرانی یا آریایی می‌دانستند و احتمالا ساسانیان نام ایران (آریان) را از اشکانیان گرفته باشند. فرضیه‌هایی درباره ریشه سکایی اشکانیان مطرح شده است، اما می‌دانیم که اقوام سکایی نیز ایرانی‌زبان بودند و تفاوت اصلی میان آنان و دیگر ایرانی‌زبانان بیشتر جنبه مذهبی و سیاسی داشت. آنچه مسلم است، با شکل‌گیری شاهنشاهی اشکانی، هویت ایرانی برجسته شد و تلاش برای احیای ایران‌گرایی و آیین زرتشتی آغاز گردید.

تسلط اسکندر و سپس حکومت سلوکیان، موجب ورود عناصر معماری و هنری هلنیستی به بخش‌هایی از ایران شد؛ اما سنت‌های بومی معماری ایران به طور کامل از بین نرفت. با قدرت گرفتن اشکانیان، سنت‌های معماری ایرانی دوباره جایگاه مهمی پیدا کردند. پس از اشکانیان در دوران ساسانیان، سازه‌های طاقی و گنبدی توسعه پیدا کردند و بناهای حکومتی، مذهبی و شهری در مقیاس‌های بزرگ ساخته شدند.

آثار اشکانیان اندک نیست و هیچ نشانه قطعی وجود ندارد که ساسانیان آثار آنها را نابود کرده باشند. بر اساس منابع زرتشتی در دوران ساسانیان از اشکانیان به نیکی یاد می‌شده است. کوتاهی داستان اشکانیان در گفته فردوسی نشان می‌دهد به همه منابع دسترسی نداشته است، زیرا نوشته‌های ثعالبی درباره اشکانیان، که احتمالا ریشه در خدای‌نامه‌ها دارد، مفصل‌تر از شاهنامه فردوسی است.

اعتماد به منابع یونانی، رومی و یهودی برای پژوهشگران ایرانیِ دوره‌های اشکانی و ساسانی آسان نبود، زیرا این منابع آمیخته با افسانه‌سرایی و غرض‌ورزی بودند. از این رو ایرانیان به روایت‌های پیشدادیان و کیانیان اعتماد بیشتری داشتند، در واقع روایات پیشدادیان و کیانان حاصل آمیختگی شخصیت‌های اوستایی با شخصیت‌های تاریخی از جمله مادها و هخامنشیان بودند.

گوسان‌ها هنرمندانی بودند که در کوی‌ها و برزن‌ها با زبان شعر و موسیقی داستان‌ها را نقل می‌کردند. گوسان‌ها حافظ داستان‌های حماسی ایران بوده اند و آنها را به ساسانیان منتقل کرده اند. سنت گوسان‌ها در پرداختن به داستان‌های حماسی، سنتی غنی بوده است، به ویژه راویان خراسان که هم از امکانات متنوع فرهنگی و هم از آزادی‌های دینی دوران کوشانی و اشکانی در شرق برخوردار بودند...