پاسخ به شبهه امت گرا بودن دکتر مصدق و نفت اسلامی

پیش‌گفتار

مدتی است که برخی جریان‌ها که قصد ستیز با دکتر مصدق دارند، موضوع امت‌گرا بودن او را پیش کشیده‌اند و یکی از گفته‌های مصدق درباره فروش نفت به کشورهای اسلامی را تحریف می‌کنند و اینچنین نتیجه می‌گیرند که مصدق امت‌گرا بود! آنها حتی پا را فراتر می‌گذارند و از اصطلاح «نفت اسلامی» درباره ملی شدن صنعت نفت استفاده می‌کنند.

به نظر می‌رسد این برداشت، بیش از آنکه بر تحلیل زمینه تاریخی و ادبیات دیپلماتیک آن دوره استوار باشد، حاصل خوانشی گزینشی از چند جمله کوتاه است.

جدا از اینکه آن سخن مصدق درباره فروش ارزان‌تر نفت به پاکستان است و ربطی به امت‌گرایی و فروش رایگان ندارد، تحریف‌کنندگان این سخن مصدق را جدا از بستر تاریخی و سیاسی آن تفسیر کرده‌اند؛ در حالی که دکتر مصدق، همانند بسیاری از سیاستمداران برجسته، از ادبیات دیپلماتیک بهره می‌گرفت.

در نوشتار پیش رو، این برداشت را بررسی می‌کنیم تا روشن شود که مقصود دکتر مصدق از این سخنان چه بوده است.

سخن دکتر مصدق درباره فروش نفت به پاکستان چه بود؟

برای روشن‌تر شدن موضوع، ابتدا متن کامل‌تر سخنان مصدق در گزارش روزنامه اطلاعات (9 شهریور 1330) که به آن استناد می‌شود، بخوانیم:

نفت ایران تنها متعلق به ایران نیست بلکه به ملل اسلامی نیز تعلق دارد و پاکستان می‌تواند نفت ایران را به قیمت ارزانتری بخرد.

این عبارت، به هیچ روی به معنای واگذاری رایگان نفت ایران یا نادیده گرفتن منافع ملی نیست، بلکه می‌توان آن را در چارچوب سیاست‌های اقتصادی یک دولت در شرایط رقابت بین‌المللی تحلیل کرد که با ادبیاتی دیپلماتیک بیان شده است.

البته روزنامه اطلاعات فقط بخشی از سخن مصدق را تیتر کرده بود که در نگاه اول ممکن است باعث برداشت اشتباه شود.

سیاست فروش نفت به پاکستان در چارچوب منافع ملی

در علوم سیاسی و مدیریت، برای رویارویی با رقیبی قدرتمند، راهبردهای گوناگونی وجود دارد که یکی از مهم‌ترین آنها «اتحاد استراتژیک» است. هدف از چنین اتحادی، افزایش توان در برابر رقیب قدرتمند و کسب منافع بلندمدت است.

در این چارچوب، ممکن است یک دولت از بخشی از منافع کوتاه‌مدت خود صرف‌نظر کند تا در آینده سهم بیشتری از بازار، نفوذ اقتصادی یا قدرت چانه‌زنی به دست آورد و حتی رقیب خود را از میدان رقابت خارج سازد.

اگر سیاست دکتر مصدق را در بستر تاریخی خود بررسی کنیم، خواهیم دید که ایران در آن زمان با تحریم نفتی گسترده از سوی بریتانیا (بریتانیایی که هنوز کبیر بود) روبه‌رو بود.

از سوی دیگر، بسیاری از همسایگان ایران توان مالی محدودی برای خرید نفت داشتند. در چنین شرایطی، تلاش برای گسترش همکاری اقتصادی با پاکستان و دیگر کشورها را می‌توان راهبردی برای ایجاد بازارهای جایگزین، کاهش اثر تحریم‌ها و حفظ جریان صادرات نفت دانست؛ تصمیمی که در چارچوب منافع ملی و واقعیت‌های سیاسی آن روزگار قابل تحلیل است.

نمونه‌های مشابه این رویکرد را امروز نیز می‌توان در روابط میان بسیاری از کشورها مشاهده کرد. دولت‌هایی که دارای اتحادهای راهبردی هستند، گاه کالاهای مهم و استراتژیک را با شرایط یا قیمت‌هایی متفاوت از بازار آزاد در اختیار متحدان خود قرار می‌دهند.

هدف از این سیاست، نه چشم‌پوشی از منافع ملی و نه سیاست‌های امت گرایانه است، بلکه تقویت همکاری‌های بلندمدت، مقابله با فشار رقبا، کاهش اثر تحریم‌ها یا افزایش قدرت اقتصادی و سیاسی هر دو طرف است.

بی ربطی فعالیت‌های دکتر مصدق به امت‌گرایی

نکته مهم دیگر آن است که اساساً نمی‌توان اندیشه‌های مذهبی دکتر مصدق را با جریان‌هایی که در دهه‌های بعد، چه پیش و چه پس از انقلاب ایران، بر ایده «امت اسلامی» تأکید داشتند، یکسان دانست (1) هرچند بررسی باورهای شخصی مصدق نشان‌دهنده احترام ویژه‌اش به دین اسلام به ویژه جنبه‌های اخلاقی است.

مصدق در سراسر فعالیت سیاسی خود بر استقلال ایران، حاکمیت ملی و دفاع از منافع ملت ایران تأکید می‌کرد؛ اصولی که محور اصلی اندیشه سیاسی او را تشکیل می‌داد و با مفهوم امت‌گرایی، به معنایی که بعدها در ادبیات سیاسی ایران رواج یافت، تفاوت بنیادین داشت.

حتی در اسناد محرمانه منتشر شده درباره کودتای ۲۸ مرداد آمده است که رهبران مذهبی مهم و انبوه طرفدارانشان کاملا مخالف مصدق بودند (2) نهایتا آخوندها به محمدرضا شاه که باورهای مذهبی عمیقی داشت (3) نزدیک‌تر شدند و برای کنار زدن مصدق فعالیت کردند.

سخن پایانی

در بررسی شخصیت‌های اثرگذار تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه سیاستمداری چون دکتر محمد مصدق، رعایت دقت، انصاف و توجه به زمینه تاریخی اهمیت فراوان دارد.

داوری درباره کارنامه سیاسی دکتر مصدق بر پایه یک بریده روزنامه یا چند جمله کوتاه، نمی‌تواند تصویری دقیق از اندیشه و عملکرد او ارائه دهد. برای فهم مواضع هر شخصیت تاریخی، باید مجموعه گفتارها، عملکرد سیاسی، شرایط زمانه و اهداف راهبردی او را در کنار یکدیگر بررسی کرد.

چنین رویکردی درباره دکتر مصدق نیز نشان می‌دهد که سیاست‌های او در مجموع بر تأمین حداکثری منافع ملی، حفظ استقلال ایران و افزایش قدرت کشور در برابر فشارهای خارجی استوار بوده است.

مصدق، با وجود گذشت بیش از شش دهه از درگذشتش و با وجود روایت‌ها و محدودیت‌های گوناگون درباره او، همچنان از جایگاه ویژه‌ای در حافظه تاریخی بخش قابل توجهی از جامعه ایران برخوردار است.